Στη σύγχρονη Αμπελουργία, στο πλαίσιο τόσο της Ολοκληρωμένης όσο και της Βιολογικής καλλιέργειας, απαιτείται η χρήση «πιστοποιημένου πολλαπλασιαστικού υλικού». Το υλικό αυτό προέρχεται από Μητρικές Φυτείες (υποκειμένων και εμβολιοληψίας) και διανέμεται στους αμπελοκαλλιεργητές με μπλε ετικέτα. Για την εγκατάσταση των Μητρικών Φυτειών χρησιμοποιείται «πολλαπλασιαστικό υλικό βάσεως» που κυκλοφορεί με λευκή ετικέτα και προέρχεται από «βασικό αμπελώνα», όπου διατηρείται αμόλυντο υπό την επίβλεψη ειδικών ιδρυμάτων.

Στη Μελέτη για την Αμπελουργία του ΤΕΙ Κρήτης αναφέρεται ότι στη χώρα μας, η πρώτη δημοσιευμένη αναφορά σχετική με την παραγωγή «πιστοποιημένου πολλαπλασιαστικού υλικού» είναι του Δάρη (1974) και αφορά προσπάθειες κλωνικής επιλογής του Ινστιτούτου Αμπέλου στη Λυκόβρυση, του ΑΣΟ στη Πάτρα και του Σταθμού Γεωργικής Έρευνας στο Ηράκλειο. Στη συνέχεια, στην Κρήτη έχουν εγκριθεί και υλοποιηθεί οι παρακάτω σχετικές δράσεις (σε παρένθεση ο φορέας υλοποίησης):

i. Πρόγραμμα με στόχο την αξιοποίηση των υποψήφιων κλώνων Σουλτανίνας και άλλων ντόπιων ποικιλιών (1989, Ινστιτούτο Αμπέλου Ηρακλείου)

ii. Πρόγραμμα παραγωγής απαλλαγμένου από ιώσεις φυτικού υλικού, υποκειμένων και ελληνικών ποικιλιών αμπέλου (Πανεπιστήμιο Κρήτης).

iii. Κοινοτικό Λειτουργικό Πρόγραμμα Καταπολέμησης της Φυλλοξήρας «Συνοδευτικά μέτρα» όπως εγκατάσταση μητρικών φυτειών υποκειμένων κ.ά.. (1991-1998, Ινστιτούτα Αμπέλου, Λαχανοκομίας και Ανθοκομίας και Προστασίας Φυτών Ηρακλείου και Υποτροπικών Φυτών και Ελιάς Χανίων)

iv. Έργο «Βελτίωση γενετικού υλικού της αμπέλου και παραγωγή βελτιωμένων αμπελουργικών προϊόντων στην Κρήτη, Ιωάννινα, Λήμνο και Σάμο» (1998-2001, INTERREG II, Πανεπιστήμιο Κρήτης και το ΕΘΙΑΓΕ, συμπεριλαμβανομένων των Ινστιτούτων Αμπέλου, Λαχανοκομίας και Ανθοκομίας και Προστασίας Φυτών Ηρακλείου). Ενδεικτικά, στα παραδοτέα του συμπεριλαμβάνονταν, μεταξύ άλλων, απαλλαγμένοι από ιώσεις κλώνοι ποικιλιών αμπέλου, αμπελώνας βάσης στη Μεσσαρά με υποκείμενα και ποικιλίες αμπέλου, συλλογές απαλλαγμένων από ιώσεις ποικιλιών αμπέλου σε εντομοστεγή θερμοκήπια, in vitro συλλογή γενετικού υλικού γενοτύπων αμπέλου και αμπελώνας δεικτών για βιολογικό έλεγχο.

v. Πρόγραμμα "Παραγωγή βασικού υλικού ποικιλιών αμπέλου (Vitis vinifera) που πιθανώς συμμετέχουν στην παραγωγή του οίνου Μαλβαζία" (ΠΑΒΕ 1999, Ινστιτούτα Αμπέλου, Λαχανοκομίας και Ανθοκομίας και Προστασίας Φυτών Ηρακλείου)

vi. Πρόγραμμα «Μοριακή ταυτοποίηση γηγενών ποικιλιών» (Ινστιτούτο Αμπέλου, Λαχανοκομίας και Ανθοκομίας, χρηματοδότηση από τον Περιφερειακό Πόλο Καινοτομίας Κρήτης)
Ανάλογα σχετικά έργα έχουν υλοποιηθεί και σε άλλες περιοχές της χώρας μας, με συμμετοχή του Γεωπονικού Πανεπιστημίου, Ινστιτούτων του ΕΘΙΑΓΕ, ιδιωτικών φορέων όπως η Vitro Hellas, κ.ά.. Παρ’ όλα αυτά, μέχρι και σήμερα, δεν έχει πιστοποιηθεί στη χώρα μας κανένας κλώνος ελληνικής ποικιλίας. Μάλιστα, στη προαναφερόμενη Μελέτη του ΤΕΙ Κρήτης αναφέρεται χαρακτηριστικά «Δυστυχώς, παρ’ όλες τις επισταμένες προσπάθειες που κάναμε δεν μπορέσαμε να έχουμε πληροφορίες (διαθέσιμοι κλώνοι και ποικιλίες, σημερινή κατάσταση από άποψη φυτοϋγείας κ.λπ.) που θα μας επέτρεπαν μια εξειδικευμένη πρόταση αξιοποίησης των προαναφερόμενων παραδοτέων». Στην συνέχεια προτείνεται πριν από οποιαδήποτε μελλοντική προσπάθεια, να απαντηθούν τα παρακάτω ερωτήματα:

 Ποιος θα είναι ο Υπεύθυνος Φορέας για την παραγωγή, διατήρηση και διάθεση του πολλαπλασιαστικού υλικού βάσεως της αμπέλου; Για παράδειγμα, στις Η.Π.Α. αρμόδιο ίδρυμα είναι το Πανεπιστήμιο του Davis και στη Γαλλία το Εθνικό Ινστιτούτο Γεωργικών Ερευνών (INRA) και η Εθνική Επιχείρηση για τη Βελτίωση της Αμπελουργίας (ENTAV).

 Ανταποκρίνεται στις απαραίτητες προϋποθέσεις από άποψη υλικοτεχνικής υποδομής και προσωπικού, κυρίως επιστημονικού, για όλες τις απαιτούμενες δράσεις; Τονίζεται ιδιαίτερα το τελευταίο γιατί σε ένα πρόγραμμα κλωνικής επιλογής εμπλέκονται αρκετοί ειδικοί επιστήμονες.

 Υπάρχει η βούληση και η δυνατότητα εμπλοκής και άλλων φορέων στην υλοποίηση των απαραίτητων δράσεων; Ποιοι θα είναι αυτοί οι φορείς, σε ποιες δράσεις θα εμπλακούν και με ποιες προϋποθέσεις;

 Η απασχόλησή τους με το παραπάνω «έργο ζωής» θα είναι μόνιμη (μέσα στα πλαίσια των υποχρεώσεων τους), με εξασφαλισμένη χρηματοδότηση, ή ευκαιριακή που θα εξαρτάται κάθε φορά από την έγκριση αντίστοιχων ερευνητικών προγραμμάτων ή τη χρηματοδότηση από άλλους φορείς του δημόσιου τομέα;

Μετά τα παραπάνω, είναι κατανοητή η έκπληξη και η απογοήτευση που προκαλεί η ανακοίνωση στα ΜΜΕ (Πατρίς, 23 Δεκ. 2013) για την «Σύναψη προγραμματικής σύμβασης για την υλοποίηση των έργων «δημιουργία αμπελώνα διατήρησης τοπικών ποικιλιών αμπέλου» και «δημιουργία πιλοτικού – πειραματικού αμπελώνα μεταξύ της Περιφέρειας Κρήτης και του Ελληνικού Γεωργικού Οργανισμού – Δήμητρα (ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ)», δηλαδή μεταξύ του Περιφερειακού Συμβουλίου που παρέλαβε τη Μελέτη με την δέσμευση να την αξιοποιήσει (έστω και χωρίς να την πληρώσει), με τον ίδιο φορέα (πρώην ΕΘΙΑΓΕ) που συμμετείχε σχεδόν σε όλα τα προαναφερόμενα προγράμματα, χωρίς μάλιστα να ληφθεί υπόψη καμιά από τις παραπάνω προϋποθέσεις. Πληροφοριακά, σήμερα στην Κρήτη δεν υπηρετεί κανένας ερευνητής στο γνωστικό αντικείμενο της Αμπελουργίας (έναντι δύο, παλιότερα), της Οινολογίας κ.λπ. και υπάρχει αβεβαιότητα για το μέλλον των Ινστιτούτων στο Ηράκλειο. Γι’ αυτό εξάλλου και η Μελέτη πρότεινε ως κρίσιμο βήμα «την ίδρυση και λειτουργία στο Ηράκλειο ενός Ινστιτούτου Αμπέλου και Οίνου και τη στελέχωσή του με το αναγκαίο επιστημονικό προσωπικό».

Ανεξάρτητα από τα παραπάνω, και με βάση την πληροφόρηση από την ιστοσελίδα της Περιφέρειας και τα ΜΜΕ, γεννώνται διάφορα ερωτήματα:

i. Ο προβλεπόμενος από την πρώτη σύμβαση «αμπελώνας διατήρησης τοπικών ποικιλιών αμπέλου», ποιας κατηγορίας πολλαπλασιαστικό υλικό θα διατηρεί; Ανάλογα Ιδρύματα διατηρούν είτε «Αρχικό πολλαπλασιαστικό υλικό», που προορίζεται για εγκατάσταση «βασικών αμπελώνων» είτε «βασικό πολλαπλασιαστικό υλικό», που προορίζεται για εγκατάσταση «μητρικών φυτειών», ενώ το υλικό που υπάρχει χαρακτηρίζεται «αξιόλογης γενετικής καθαρότητας και φυτοϋγείας ή άγνωστης φυτοϋγιεινής κατάστασης». Κατά συνέπεια πρόκειται για «αμπελώνα διατήρησης τοπικών ποικιλιών αμπέλου». Πλην όμως, στην 1η Επιστημονική Συνάντηση για τις Τοπικές Ποικιλίες, που έγινε στις 21 Οκτωβρίου 2011, στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ανακοινώθηκε ότι ο ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ διατηρεί συλλογές τοπικών ποικιλιών αμπελιού στην Τράπεζα Γενετικού Υλικού (Θέρμη, Θεσσαλονίκης), στο Ινστιτούτο Αμπέλου Αθηνών και «στον αμπελώνα του ΕΘΙΑΓΕ στον Αμπελούζο Μεσσαράς Ηρακλείου όπως Λιάτικο, Κοτσιφάλι, Μαντηλάρι, Βιδιανό, Βιλάνα, Πλυτό, Μοσχάτο Σπίνας, Σουλτανίνα» (http://www.minagric.gr/gpa/gpa_index. htm). Επίσης, με τη συμμετοχή του Ινστιτούτου Τεχνολογίας Γεωργικών Προϊόντων (ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ), υλοποιείται το ευρωπαϊκό Πρόγραμμα «Management and Conservation of Grapevine Genetic Resources». «Ο κύριος στόχος του προγράμματος είναι να συμβάλει στην επιτυχή μακροπρόθεσμα διατήρηση των γενετικών πόρων της αμπέλου για μελλοντική χρήση» (http://www.itap-nagref.gr/DetailsProj.aspx?PerId=6&section=4). Κατά συνέπεια, γιατί χρειάζεται μια ακόμη συλλογή τοπικών ποικιλιών από τον ίδιο φορέα; Μήπως αρκούσε μόνο μια; Διατηρούν διαφορετικές ποικιλίες; Και είναι τοπικές ποικιλίες το Τσαούσι, η Red Globe……

ii. Τι σκοπό εξυπηρετεί η διατήρηση «πέντε αμερικάνικων υποκείμενων (140 Ru, 110R, 1103P, Kober 5BB & Rupestris SG)» τη στιγμή που ανά πάσα στιγμή μπορούμε να προμηθευτούμε «βασικό πολλαπλασιαστικό υλικό» όχι μόνο των παραπάνω αλλά όλων των υποκειμένων και μάλιστα σε επίπεδο κλώνου; Ενδεικτικά οι πιο πολύ πολλαπλασιαζόμενοι κλώνοι του 110R είναι οι ENTAV-INRA Νo 7, 151, 152, 6, 118, 206, 140 FPS 01, 02, και VCR 114, 418, 424. Εξάλλου, ήδη πολλοί φυτωριούχοι (Vitro Hellas, VNB, Μπαγγίνας κ.ά.) έχουν εγκαταστήσει χρησιμοποιώντας «βασικό πολλαπλασιαστικό υλικό» περισσότερα από 300 στρέμματα μητρικών φυτειών υποκειμένων.

iii. Τι σκοπό εξυπηρετεί η διατήρηση των επιτραπέζιων ποικιλιών Christmas Rose, Black Rose, Crimson, Loose Perlette, Calmeria, Red Globe & Autumn Royal, τι στιγμή που οποιοδήποτε αμπελουργός μπορεί να προμηθευτεί «πιστοποιημένο πολλαπλασιαστικό υλικό» των παραπάνω ποικιλιών και μάλιστα σε αρκετές περιπτώσεις σε επίπεδο κλώνου;

iv. Πως είναι δυνατόν να υλοποιηθούν οι προβλεπόμενες από τη δεύτερη σύμβαση Δράσεις «Αξιολόγηση “κλώνων” τοπικών οινοποιήσιμων ποικιλιών» και «Αξιολόγηση “κλώνων” Σουλτανίνας» όταν απαιτείται πολλαπλάσιος χρόνος από τη διάρκεια της σύμβασης; Από ποιους θα γίνει, με ποια πρωτόκολλα; Οι υποψήφιοι κλώνοι αξιολογούνται αρχικά αυτόρριζοι, σε έδαφος που δεν έχει ξανακαλλιεργηθεί με αμπέλι, και στην συνέχεια σε περισσότερες περιοχές (μελέτη προσαρμοστικότητας), εγκατεστημένοι σε διάφορα υποκείμενα (μελέτη συγγένειας) και σε πειραματικούς μεγαλύτερης έκτασης (δυνατότητα μικροοινοποιήσεων κ.λπ.). Η αξιολόγηση αρχίζει τον τρίτο χρόνο από την φύτευση και παίρνονται παρατηρήσεις για τουλάχιστον 3 χρόνια. Τα κριτήρια αξιολόγησης είναι ποσοτικά, ποιοτικά, τεχνολογικά, αντοχή σε παθογόνα, κανονικότητα εμφάνισης χαρακτηριστικών, εμπορική αξία των προϊόντων κ.ά. και κατά συνέπεια εμπλέκονται πολλοί επιστήμονες. Πως είναι λοιπόν δυνατόν να υλοποιηθεί η αξιολόγηση στα 4 χρόνια της Δράσης;

v. Η προβλεπόμενη από τη δεύτερη σύμβαση Δράση «Αξιολόγηση επιτραπέζιων ποικιλιών» ποιες ποικιλίες αφορά; Τι θα περιλαμβάνει; Από ποιους ειδικούς επιστήμονες θα γίνει; Με πιο επιστημονικό Υπεύθυνο;

vi. Η προβλεπόμενη στην ίδια σύμβαση Δράση «Συλλογή αμερικάνικων υποκειμένων», αφορά προφανώς μητρική φυτεία υποκειμένων (και εμβολίων όπως τεκμηριώνεται έμμεσα); Πληροί τις προϋποθέσεις της Υ.Α. Αριθ. 3967/41140 (ΦΕΚ 1080/9 Απριλίου 2012), όπου μεταξύ άλλων απαιτείται ελάχιστη συνολική έκταση για μητρική φυτεία υποκειμένων 20 στρέμματα και εμβολίων 10 στρέμματα;

Δυστυχώς ή ευτυχώς, τα τελευταία χρόνια φαίνεται ότι ο ιδιωτικός τομέας υποκατέστησε την πολιτεία με την πλατιά της έννοια, όσον αφορά το πολλαπλασιαστικό υλικό του αμπελιού, πιθανά εκμεταλλευόμενος και τις προσπάθειες που έχουν γίνει μέχρι σήμερα. Ειδικότερα, στο κατάλογο του 2012 του φυτώριου της Ιταλίας Vivai Cooperativi Rauscedo (VCR), συμπεριλαμβανόταν για πρώτη φορά οι ποικιλίες μας Αγιωργίτικο, Ασύρτικο, Αθήρι, Κοτσιφάλι, Κορινθιακή σταφίδα, Μαλαγουζιά, Μαυροδάφνη, Μοσχόμαυρο, Ραζακί, Σαββατιανό και Ξινόμαυρο, με την επισήμανση ότι προέρχονται από τη συλλογή της Vitro Hellas. Εκείνο όμως που πραγματικά σοκάρει (μετά από όσα προαναφέρθηκαν) είναι το γεγονός ότι στο ίδιο κατάλογο συμπεριλαμβάνονται και κλώνοι (σε παρένθεση το όνομα του κλώνου) των ποικιλιών Λιάτικο (VCR295), Λημνιό (VCR294), Μοσχοφίλερο (VCR292, VCR293), Σουλτανίνα (VCR122) και Βιδιανό (VCR289), ιδιοκτησίας του με ότι αυτό συνεπάγεται.

Επίσης, σε ιστοσελίδα ελληνικού φυτώριου (http://bakasietas.gr/arhiki/i-etaireia/), αναφέρεται ότι «έως και σήμερα έχουν φυτευτεί 140 στρέμματα μητρικές φυτείες υποκειμένων, 30 στρέμματα μητρικές φυτείες εμβολίων ξενικών ποικιλιών, κατηγορίας πιστοποιημένο, και 15 στρέμματα μητρικές φυτείες εμβολίων ελληνικών ποικιλιών, κατηγορίας βασικού υλικού. Οι μητρικές φυτείες εμβολίων βασικού υλικού ελληνικών ποικιλιών, οι οποίες είναι και οι μοναδικές στην Ελλάδα, έχουν προέλθει από τη συνεργασία της εταιρείας VNB με τον Γαλλικό κρατικό οργανισμό IFV-ENTAV, το μεγαλύτερο οργανισμό στον κόσμο που ασχολείται με την πιστοποίηση υγιούς πολλαπλασιαστικού υλικού και κλώνων της αμπέλου.

Μια μοναδική και πρωτοποριακή συνεργασία τόσο για την Ελλάδα και την VNB όσο και για την παγκόσμια αγορά και τον IFV-ENTAV». Τα συμπεράσματα δικά σας.

Και τώρα θα πείτε αναγνώστες, με τι ασχολείστε κύριε εν μέσω κρίσης; Έχετε δίκιο, αλλά ίσως πολλές τέτοιες ασχολίαστες δράσεις έφεραν στην σημερινή κατάσταση την αμπελουργία της Κρήτης και ως ένα βαθμό την οικονομία της. Η επανάληψη των ίδιων λαθών θα πρέπει κάποτε να σταματήσει…

Γιάννης Φυσαράκης
Ομότιμος Καθηγητής Αμπελουργίας,
ΤΕΙ Κρήτης