Βερδικούσσα, Λιβάδι, Κοκκινοπηλός. Σκαρφαλωμένα σε μεγάλα υψόμετρα, με τις θεϊκές κορφές του Ολύμπου να ποζάρουν στον ορίζοντα, τα τρία αυτά κτηνοτροφικά χωριά της Ελασσόνας θα σας διηγηθούν την ιστορία τους και θα σας μυήσουν σε καινούργια ταξιδιωτικά μονοπάτια.

Είναι ονομαστά για τις ζωντανές παραδόσεις, τα ιδιαίτερα έθιμα και τη μεγάλη ιστορία τους. Κτισμένα καθώς είναι σε μεγάλα υψόμετρα, σε αντικριστές δασωμένες αντηρίδες των Αντιχασίων, του Τίταρου όρους και του Ολύμπου, αυτά τα τρία κεφαλοχώρια στα Β.Δ. του νομού Λάρισας έχουν την τύχη να βρίσκονται κοντά σε ορεινά οικοσυστήματα αλώβητης ακόμα φυσικής ομορφιάς. Ετσι, μπορούν κάλλιστα να χρησιμοποιηθούν ως εφαλτήριο για αξέχαστες ορεινές εξορμήσεις με τα πόδια ή με αυτοκίνητο.

Η Βερδικούσσα απλώνει τις γειτονιές της σε ύψος από 800 έως 950 μέτρα και διαθέτει θαυμάσια θέα στον Ολυμπο. Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης
Η Βερδικούσσα απλώνει τις γειτονιές της σε ύψος από 800 έως 950 μέτρα και διαθέτει θαυμάσια θέα στον Ολυμπο

Σημείο αναφοράς για την επίσκεψή σας σε κάποιο από αυτά θα είναι η Ελάσσονα, πρωτεύουσα του ομώνυμου καλλικρατικού δήμου και γεωργοκτηνοτροφικό κέντρο της περιοχής, μια ζωντανή πολιτεία που ακουμπά στις νοτιοδυτικές παρυφές του Ολύμπου (απέχει 40 χλμ. από τη Λάρισα, 80 από την Κοζάνη και 135 από τη Θεσσαλονίκη).

Κοινό χαρακτηριστικό των τριών οικισμών είναι η θαυμάσια θέα προς τις κορυφές του Ολύμπου και οι ισχυροί δεσμοί των κατοίκων με την πατρώα γη. Μάλιστα, τα ποιοτικά κτηνοτροφικά και τυροκομικά προϊόντα που εξακολουθούν και παράγονται εδώ με πατροπαράδοτο τρόπο είναι περιζήτητα σε όλη τη Θεσσαλία και τη Βόρεια Ελλάδα.

Βερδικούσσα - Η αετοφωλιά των αντιχασίων 

Στην προτεινόμενη διαδρομή από Βερδικούσσα προς Λογγά θα διασχίσετε το θαυμάσιο δάσος οξιάς των Αντιχασίων. Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης
Στην προτεινόμενη διαδρομή από Βερδικούσσα προς Λογγά θα διασχίσετε το θαυμάσιο δάσος οξιάς των Αντιχασίων

Αν ρωτήσεις τους γεροντότερους που λιάζονται στην πλατεία της Βερδικούσσας να σου πουν για το χωριό τους, θ' ακούσεις πολλές, ενδιαφέρουσες ιστορίες. Το σίγουρο είναι πως πρόκειται για μία από τις παλαιότερες ορεινές κοινότητες της περιοχής με ίχνη κατοίκησης που χρονολογούνται πριν από τον 14ο αιώνα. Η Βερδικούσσα δημιουργήθηκε κατά τους βυζαντινούς χρόνους από τη συνένωση μικρότερων συνοικισμών. Κατά την τουρκοκρατία απολάμβανε σχετική αυτονομία, καταβάλλοντας στην Υψηλή Πύλη κεφαλικό φόρο σε αγροτικά προϊόντα.

Το χωριό απλώνεται στις κατάφυτες με οξιές πλαγιές των Αντιχασίων ορέων σε ύψος από 800 έως 950 μέτρα. Ερευνες έχουν δείξει ότι το ιδιαίτερο μικροκλίμα της περιοχής είναι εξαιρετικό και βοηθά στη θεραπεία χρόνιων πνευμονικών παθήσεων.

Στην κεντρική πλατεία του Λιβαδιού θα επισκεφτείτε το Λαογραφικό Μουσείο στο σπίτι όπου γεννήθηκε ο Γεωργάκης Ολύμπιος. Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης
Στην κεντρική πλατεία του Λιβαδιού θα επισκεφτείτε το Λαογραφικό Μουσείο στο σπίτι όπου γεννήθηκε ο Γεωργάκης Ολύμπιος

Στην Κατοχή κάηκε από τους Γερμανούς και πολλοί κάτοικοι ?κυρίως άμαχοι- σκοτώθηκαν. Παρ' όλα αυτά η Βερδικούσσα ανέκαμψε ξανά δημογραφικά. Σήμερα έχει μόνιμο πληθυσμό περίπου 2.000 κατοίκων και θεωρείται από τα πιο ζωντανά ορεινά χωριά της Ελλάδας. Οι κάτοικοι στην πλειονότητά τους είναι κτηνοτρόφοι και γεωργοί, παραγωγοί φημισμένων τοπικών προϊόντων, όπως ορεινών φασολιών, ντόπιων κρεάτων, κάστανων και φυσικά τοπικών τυριών. Ξεχωρίζει το «νιβατό», ένα λευκό, κρεμώδες κατσικίσιο τυρί με ιδιαίτερη νοστιμιά.

Το χωριό απέχει από την Ελασσόνα μόλις 30 χλμ. ασφάλτινου στο σύνολό του δρόμου, αλλά με στροφές που λόγω υψομέτρου είναι αναμενόμενες.

Αξίζει μια στάση στο χωριό Δολίχη για να δείτε τον βυζαντινό ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (10ος - 11ος αιώνας). Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης
Αξίζει μια στάση στο χωριό Δολίχη για να δείτε τον βυζαντινό ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (10ος - 11ος αιώνας)


Το πιο ενδιαφέρον σημείο είναι η γειτονιά του Προφήτη Ηλία που βρίσκεται στους ψηλότερους μαχαλάδες. Σε μικρή απόσταση δεσπόζει το καλοδιατηρημένο πέτρινο κτίριο του σχολείου και η τοποθεσία «Πλατάνια». Ολόγυρα συναντάς μερικά από τα πιο καλοβαλμένα παλιά σπίτια. Σε αυτό το σημείο έχει αναπαλαιωθεί μέρος των λιθόστρωτων καλντεριμιών που διατρέχανε παλιότερα όλο το χωριό.

Από τον Προφήτη Ηλία ο δρόμος συνεχίζει ασφάλτινος για το ύψωμα Μαμαλή όπου πραγματοποιούνται οι καλοκαιρινές γιορτές των Βερδικουσσιωτών, αλλά και το ετήσιο κάμπινγκ «Mountain Enduro Camp».

Τον χειμώνα ερημώνουν οι πλατείες του χωριού, το καλοκαίρι όμως με την άφιξη ντόπιων και ορειβατών πρόσκαιρα ζωντανεύει. Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης
Τον χειμώνα ερημώνουν οι πλατείες του χωριού, το καλοκαίρι όμως με την άφιξη ντόπιων και ορειβατών πρόσκαιρα ζωντανεύει


Μέχρι την απελευθέρωση της Βερδικούσσας από τους Τούρκους το 1912, στο σημείο αυτό βρισκόταν το συνοριακό φυλάκιο «Καζάρμα». Από το ψηλότερο σημείο του (1424 μ. υψόμετρο), η θέα προς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα είναι αφοπλιστική. Το έμπειρο μάτι θα ξεχωρίσει τις κορφές του Ολύμπου και του Κισσάβου στα ανατολικά, τη Ν. Πίνδο, τα Αγραφα, τα βράχια των Μετεώρων, στα δυτικά, την Γκιόνα και το Βελούχι στον νότο.

Στον έρημο συνοικισμό Περάσα (4 χλμ. έξω από το χωριό) θα δείτε την εκκλησία της Παναγίας όπου διασώζονται αξιόλογες τοιχογραφίες. Σημαντικοί είναι επίσης οι παλαιοί ναοί του Αϊ-Γεωργίου και το καθολικό του παλιού μοναστηριού στο Μετόχι. Στη βραχώδη περιοχή Πύργος επισκέψιμο είναι το σπήλαιο όπου υπάρχει η αγιογραφία του Προφήτη Ηλία.

Τον Κοκκινοπηλό διατρέχει το ευρωπαϊκό μονοπάτι Ε4 που οδηγεί στις κυριότερες κορυφές του Ολύμπου και στα καταφύγια. Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης
Τον Κοκκινοπηλό διατρέχει το ευρωπαϊκό μονοπάτι Ε4 που οδηγεί στις κυριότερες κορυφές του Ολύμπου και στα καταφύγια


Ομως αυτό που κάνει τη Βερδικούσσα να ξεχωρίζει είναι το μοναδικό δάσος οξιάς που αγκαλιάζει το χωριό και ένα τμήμα του -περίπου 15.000 στρέμματα- έχει ενταχθεί στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα «NATURA». Αποτελεί πλούσιο βιότοπο για σπάνια αρπακτικά πουλιά, ενώ σημαντικοί πληθυσμοί θηλαστικών όπως ο λύκος, το ζαρκάδι και το αγριογούρουνο βρίσκουν εδώ καταφύγιο.

Ο δρόμος που διασχίζει τα Αντιχάσια και συνδέει τη Βερδικούσσα με το χωριό Λογγάς των Τρικάλων ετοιμάζεται να ασφαλτοστρωθεί. Ωστόσο, αν έχεις όχημα με κίνηση στους τέσσερις τροχούς, μη διστάσεις αυτή την εποχή να απολαύσεις μια διαδρομή μέσα από το δάσος οξιάς που θα σε φέρει στη μικρή τεχνητή λίμνη του Λογγά. Για σύντομους περιπάτους υπάρχουν θαυμάσια μονοπάτια που ξεκινούν από το χωριό και οδηγούν σε εξοχικές τοποθεσίες, όμορφα ξωκλήσια και κρήνες.

Παλιό ασβετοκάμινο στον Κοκκινοπηλό. Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης
Παλιό ασβετοκάμινο στον Κοκκινοπηλό


Λιβάδι - Το μεγάλο χωριό των Βλάχων

Καθώς θα σεργιανίζεις τις λιθόστρωτες στράτες του χωριού, θ' αντικρίσεις τις θεοκατοίκητες κορφές, σαν εμπνευσμένη ζωγραφιά, να ξεπροβάλλουν μέσα από το κάδρο που συνθέτουν οι πλακόστρωτες στέγες. Το Λιβάδι Ελασσόνας, μια καθαρόαιμη ορεινή κοινότητα με ιδιαίτερες ιστορικές καταβολές, υπογραμμίζει την παρουσία του έχοντας μια ανεκτίμητη προίκα, τη χαρισματική φυσιογραφία που το συντροφεύει, γεμάτη έλατα, οξιές και τρεχούμενα νερά.

Σκαρφαλωμένος στη ράχη του όρους Τίταρος -παρακλάδι των Πιερίων- ο οικισμός ατενίζει από προνομιακή θέση και υψόμετρο 1.200 μέτρων τις ψηλότερες κορφές του Ολύμπου, γι' αυτό είναι γνωστός με το όνομα «Λιβάδι Ολύμπου». Μη σας ξενίσει η ονομασία «Βλαχολίβαδο», που συχνά χρησιμοποιείται με καμάρι από τους ντόπιους, καθώς δεν πρόκειται για μία ακόμα μικρή ορεινή κοινότητα, μα για ένα ζωντανό, βλάχικο κεφαλοχώρι με σχεδόν 3.000 μόνιμους κατοίκους!

Τα κεφαλοχώρια της Ελασσόνας

Το Λιβάδι έχει ακόμα έναν λόγο να περηφανεύεται και δικαίως, καθώς είναι ο γενέθλιος τόπος του Γεωργάκη Ολύμπιου, του θρυλικού αγωνιστή του 1821 και δεξί χέρι του Υψηλάντη. Ο Γεωργάκης έπεσε ηρωικά μαχόμενος στη μονή Σέκου της Ρουμανίας όταν καταδιώχθηκε από τους Τούρκους.

Στο Λιβάδι γεννήθηκε επίσης ο Κώστας Συννεφάκης, ο θρυλικός καπετάν Νικήτας, διοικητής του 50ού Συντάγματος του ΕΛΑΣ, που απελευθέρωσε τη Θεσσαλονίκη από τους ναζί στις 30/10/1944.

Τα κεφαλοχώρια της Ελασσόνας

Καθώς είναι βλαχόφωνοι Ελληνες, οι Λιβαδιώτες ομιλούν την ελληνική, αλλά παράλληλα και τη βλάχικη λατινογενή διάλεκτο. Οι παλιότεροι είχαν κύρια ασχολία τους την κτηνοτροφία με εντυπωσιακούς αριθμούς κοπαδιών στην κατοχή τους. Περισσότερα από 180.000 γιδοπρόβατα έβοσκαν κάποτε στα γύρω υψίπεδα! Εξαιρετικά ήταν και παραμένουν ακόμα τα τυροκομικά προϊόντα της περιοχής, αλλά και τα κιλίμια που φτιάχνονταν από μικρές οικοτεχνίες οι οποίες εκμεταλλεύονταν το αρίστης ποιότητας μαλλί.

Το 1943 οι Γερμανοί πυρπόλησαν το Βλαχολίβαδο. Ακολούθησε ο εμφύλιος σπαραγμός, με τις γνωστές, ολέθριες συνέπειες που είχε για όλη την ελληνική ορεινή ύπαιθρο. Τότε ήταν που οι περισσότεροι κάτοικοι ξενιτεύτηκαν στην Αμερική, στον Καναδά και στην Αυστραλία, μα και στα μεγάλα αστικά κέντρα της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, όπου και πρόκοψαν. Ομως δεν ξέχασαν τον γενέθλιο τόπο τους. Βοήθησαν με κάθε δυνατό τρόπο την ιδιαίτερη πατρίδα τους και με τις δωρεές τους κτίστηκαν δημόσια κτίρια, σχολεία και εκκλησιές που κοσμούν ακόμα και σήμερα την ορεινή πολίχνη.

Ο ναός του Αγ. Χαραλάμπους θεωρείται ο παλιότερος της περιοχής (του 1054), ενώ αξιόλογο είναι και το γυναικείο μοναστήρι της Αγίας Τριάδας στην ομώνυμη περιοχή. Αξιοι αναφοράς είναι οι ναοί των Αγίων Αναργύρων (13ος αι.), του Αγίου Κωνσταντίνου, του Αγίου Αθανασίου και φυσικά της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (μητρόπολη) με το περίτεχνο ξυλόγλυπτο τέμπλο.

Στην κεντρική πλατεία θα επισκεφτείτε το Λαογραφικό Μουσείο στο σπίτι όπου γεννήθηκε ο Γεωργάκης Ολύμπιος. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον επίσης παρουσιάζει η αρχαιολογική συλλογή που φιλοξενεί ευρήματα από τον αρχαίο οικισμό που υπήρχε εδώ.

Απ' το μουσείο ή την κεντρική πλατεία αξίζει να περπατήσετε διασχίζοντας την αγορά ως το «Κιόσκι» όπου βρίσκονται το γυμνάσιο, η μητρόπολη, αλλά και ο χώρος όπου τον Δεκαπενταύγουστο αναβιώνει το έθιμο «χορός των γερόντων». Από εδώ η θέα στον Ολυμπο είναι πέραν κάθε περιγραφής. Φυσική κατάληξη κάθε βόλτας, θα είναι πάντα κάποιο από τα καφενεία της κεντρικής πλατείας, γύρω από τον θεόρατο αιωνόβιο πλάτανο που φυτεύτηκε το 1788.

Στο ψηλότερο σημείο του χωριού (υψόμ. 1370) όπου δεσπόζει ο ναός του Προφήτη Ηλία (του 1776), ξεκινά μια θαυμάσια περιπατητική διαδρομή, κατάλληλη επίσης για οχήματα 4x4 που θα σας φέρει στο οροπέδιο της Σάπκας -το υψίπεδο του όρους Τίταρος- όπου το καλοκαίρι βόσκουν χιλιάδες αιγοπρόβατα.

Ερχόμενοι από Ελασσόνα, μετά 1,5 χλμ. και αφού εγκαταλείψετε τον κεντρικό δρόμο, θα συναντήστε το χωριό Δολίχη, κτισμένο στη θέση της αρχαίας πόλης Δολίχης - η ακρόπολή της πιθανόν εντοπίζεται σε τοποθεσία γνωστή σήμερα ως «Καστρί». Αξίζει μια στάση στην πλατεία για τον βυζαντινό ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (10ος -11ος αι.) με τις θαυμάσιας τεχνικής αγιογραφίες. Στο χωριό έχουν βρεθεί ίχνη νεολιθικού οικισμού που χρονολογείται από το 6500 ? 5800 π.Χ. Από εδώ ανηφορίζοντας για Λιβάδι στη θέση «Μαρούλι» θα δείτε το καλοδιατηρημένο πέτρινο γεφύρι του 17ου αι.

Κοκκινόπηλος - Στολίδι του Ολύμπου

Ψηλά στις πλαγιές του Ολύμπου (32 χλμ. μακριά από την Ελάσσονα και 50 χλμ. από την Κατερίνη) βρίσκεται κτισμένο, αντικριστά στο Λιβάδι, το πάλαι ποτέ ακμάζον κεφαλοχώρι του Κοκκινοπηλού ή Κοκκινοπλού.

Η ονομασία του πιθανόν να προήλθε από το έντονα κόκκινο χώμα του εδάφους (κόκκινος πηλός) της περιοχής. Κτισμένο καθώς είναι σε υψόμετρο 1.200 μ. θεωρείται το ψηλότερο χωριό του Ολύμπου.

Οι πρώτοι οικιστικοί πυρήνες δημιουργήθηκαν στα πρανή του θεϊκού βουνού πιθανόν στις αρχές του 12ου αιώνα από Βλάχους, νομάδες κτηνοτρόφους και υλοτόμους που έρχονταν εδώ τους καλοκαιρινούς μήνες.

Η γεωγραφική θέση του -ανέκαθεν σημαντική, καθώς βρισκόταν πάνω στις παλιές στράτες των καραβανιών που ταξίδευαν από τη θεσσαλική πεδιάδα προς τα παραλία της Μακεδονίας, αλλά και των αρχαίων δρόμων που συνέδεαν τη χώρα των Περραιβών με τη χώρα των Πιερέων και των Μακεδόνων- έκανε τον Κοκκινοπηλό το πιο πολυάριθμο βλαχοχώρι του Ολύμπου.

Το 1669 με ειδικό φιρμάνι ανακηρύχθηκε η υπαγωγή του σε Σουλτανικό Βακούφι. Τότε κτίσθηκαν οι δυο σπουδαίες εκκλησίες, ο Αγ. Χαράλαμπος και μετέπειτα η Αγ. Παρασκευή. Μετά την αποτυχία των Ορλωφικών (1770), ο Κοκκινοπηλός μαζί με την ευρύτερη περιοχή του Ολύμπου πέρασαν στη δικαιοδοσία του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, με αποτέλεσμα να χάσουν όλα τους τα προνόμια. Ακολούθησε η παρακμή που κορυφώθηκε με την επιδημία χολέρας του 1813.

Ο Κοκκινοπηλός, μαζί με υπόλοιπα τα χωριά του Ολύμπου, πλήρωσε ακριβά τη συμμετοχή του στον ξεσηκωμό του 1821. Αμέσως οι Τούρκοι τον κατέλαβαν και τον κατέκαψαν. Η ολοκληρωτική καταστροφή ανάγκασε πολλούς κατοίκους να αφήσουν τις πατρογονικές εστίες και να μετοικίσουν στην υπόλοιπη χώρα και στο εξωτερικό. Στις εξεγέρσεις που ακολούθησαν το 1854 και το 1878, οι ντόπιοι έδωσαν ξανά το «παρών» στο κάλεσμα της πατρίδας, όμως πλήρωσαν όπως πάντα ακριβά τη συμμετοχή τους στα επαναστατικά κινήματα. Το 1912 ο ελληνικός στρατός απελευθέρωσε την Ελασσόνα και μαζί το τυραννισμένο αυτό βλαχοχώρι. Οι Κοκκινοπλιώτες πέφτουν με τα μούτρα στη δουλειά και προοδεύουν στην κτηνοτροφία, στην υλοτομία, ενώ δημιουργούν μικρές βιοτεχνίες παραγωγής κιλιμιών. Οι αλευρόμυλοι δουλεύουν νυχθημερόν για να αλέσουν τα γεννήματα. Παράλληλα, αρκετοί ντόπιοι καταπιάνονται με την παραγωγή ασβέστη. Μάλιστα, τα τελευταία ασβεσταριά (ασβεστοκάμινα) σταμάτησαν τη λειτουργία τους μόλις πριν από μερικά χρόνια.

Ο πληθυσμός του χωριού ξεπέρασε τους 2.500 κατοίκους και στο σχολείο φοιτούσαν τουλάχιστον 300 μαθητές. Με την εισβολή των Γερμανών οι κάτοικοι πρόσφεραν κάθε δυνατή βοήθεια στους Συμμάχους που υποχωρούσαν. Αργότερα οι Ιταλοί λεηλάτησαν και έκαψαν τον Κοκκινοπηλό.

Σήμερα εδώ ξεχειμωνιάζουν ελάχιστοι κάτοικοι και ο Κοκκινοπηλός έχει την όψη έρημου οικισμού. Το καλοκαίρι ο πληθυσμός αυξάνεται με τον ερχομό των ξενιτεμένων, αλλά και των πολυάριθμων ορειβατών που συρρέουν από όλο τον κόσμο, αφού το χωριό διασχίζει το ευρωπαϊκό μονοπάτι Ε4 που οδηγεί στις κυριότερες κορφές του Ολύμπου και στα καταφύγια. Μετά μια σύντομη ανάβαση, θα βρεθείτε στο ξωκλήσι του Αϊ-Θανάση, που βρίσκεται στα 1.300 μέτρα ψηλά για να ατενίσετε τη θαυμάσια θέα. Σε αυτό το σημείο πραγματοποιείται κάθε χρόνο η ετήσια συνάντηση των χωριανών και ορίζεται «ανάδοχος» της εικόνας του Αγίου Αθανασίου αυτός που δίνει τα περισσότερα χρήματα για τη συντήρηση των εκκλησιών του χωριού.

Πανέμορφη, καθώς διατρέχει υπέροχα δάση πεύκης και οξιάς, είναι ωστόσο και η χωμάτινη διαδρομή που συνδέει τον Κοκκινοπηλό με το χωριό Πέτρα Ολύμπου.

ethnos.gr