Δίπλα στη θάλασσα ή ψηλά στα κορφοβούνια, μέσα στα χωριά ή έξω στην ανοιξιάτικη φύση, το Πάσχα στην ελληνική ύπαιθρο γιορτάζεται το ίδιο παραδοσιακά με κατάνυξη, λαμπρότητα και ιδιαίτερα έθιμα

Λαμπάδες, εξαπτέρυγα, γεύσεις και οσμές ξεχασμένες, οι πανηγυρισμοί των πιτσιρικάδων στον καθιερωμένο αγώνα τσουγκρίσματος αβγών, οι λάμψεις των κροτίδων, ο «διαγωνισμός» των Επιταφίων, ο «πόλεμος» των βεγγαλικών, το σπάσιμο παλιών αντικειμένων, το κάψιμο του Ιούδα και δεκάδες ακόμη διαφορετικά για κάθε τόπο έθιμα, που η καταβολή τους χάνεται στα βάθη των αιώνων, αναβιώνουν τούτες τις εορταστικές μέρες.

Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης
Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης

Κάποια από αυτά έχουν τις ρίζες τους σε αρχαίες, παγανιστικές παραδόσεις που ωστόσο κατάφεραν, με μικρές ή μεγαλύτερες παραλλαγές, να επιβιώσουν και να ενσωματωθούν στο αυστηρό τελετουργικό του ορθόδοξου ελληνικού Πάσχα.

Σήμερα, σύμφωνα με την ορθόδοξη χριστιανική παράδοση, οι μέρες αυτές ταυτίζονται με την Ανάσταση του Χριστού, τη νίκη της ζωής πάνω στον θάνατο. Η αναβίωσή τους στη χώρα μας ήταν ανέκαθεν συμβολική, αφού πάντοτε οι άνθρωποι αναζητούσαν τρόπους να εξευμενίσουν τον πόνο, να «τρομάξουν» τον θάνατο και να καλωσορίσουν θεαματικά τον ερχομό της άνοιξης και της νέας σοδειάς. Είχαν ανάγκη να εντάξουν στη ζωή τους την προσδοκία μιας εποχής όπου η φύση αναγεννιέται μέσα σε πανδαισία χρωμάτων και γόνιμης δραστηριότητας της γης, μιας εποχής ζωντανής που καθόλου τυχαία δεν έχει συνδεθεί στη χώρα μας με τον εορτασμό αυτών των ημερών. Παρ' όλα αυτά η λέξη Πάσχα δεν είναι ελληνική. Προέρχεται από την εβραϊκή «pasah» που σημαίνει «διάβαση», καθώς τις μέρες αυτές οι Εβραίοι θυμούνται τη φυγή τους από την Αίγυπτο. Στην ελληνική γλώσσα ξέρουμε το Πάσχα και ως Λαμπρή, μια λέξη με αρχαιοελληνικές ρίζες, γεμάτη συμβολικά, αναστάσιμα μηνύματα και ανοιξιάτικη αισιοδοξία.


Κέρκυρα: Το Πάσχα των Φαιάκων


Το νησί των Φαιάκων έχει συνδεθεί όσο λίγα με τον εορτασμό των ημερών του Πάσχα, χάρη στα πλούσια πασχαλιάτικα έθιμα, κάποια από τα οποία είναι γνωστά στο πανελλήνιο. Κάποια άλλα, ωστόσο, είναι περισσότερο άγνωστα, με εξίσου ωστόσο έντονο παραδοσιακό άρωμα, που αξίζει πραγματικά να γνωρίσετε.

Το πιο γνωστό λαμπριάτικο έθιμο στην Κέρκυρα είναι οι λεγόμενοι «μπότηδες»: με την Πρώτη Ανάσταση το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου, δίνεται το σύνθημα για το πιο... σαματατζίδικο έθιμο, με τους Κερκυραίους να πετούν πήλινα κανάτια από τα παράθυρά τους, κάποια από αυτά γεμάτα με νερό ώστε να κάνουν ακόμη περισσότερο θόρυβο.

Η ενετική καστροπολιτεία σε καλωσορίζει μόλις το πλοίο πιάσει λιμάνι Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr
Η ενετική καστροπολιτεία σε καλωσορίζει μόλις το πλοίο πιάσει λιμάνι
Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr

Τα ξημερώματα του Μεγάλου Σαββάτου γίνεται στον Ι. Ν. Υπεραγίας Θεοτόκου Φανερωμένης (Παναγία των Ξένων) η Αναπαράσταση του Σεισμού. Η λειτουργία ξεκινάει στις 06:00 το πρωί και οι πιστοί χτυπούν τα στασίδια και κουνάνε ολόκληρο το τέμπλο αναπαριστώντας τον σεισμό που έγινε με τη Σταύρωση του Κυρίου.

Μετά την Αναπαράσταση του Σεισμού ακολουθεί η Λιτανεία του Αγίου Σπυρίδωνα και η περιφορά του Επιταφίου του Αγιού. Είναι ο μόνος Επιτάφιος που βγαίνει το Μεγάλο Σάββατο και οι ρίζες του εθίμου αυτού φτάνουν στην Ενετοκρατία.

Το Μεγάλο Σάββατο αναβιώνει και το έθιμο της Μαστέλας. Σε ένα κεντρικό σημείο της πόλης, στην Πίνια, έχει τοποθετηθεί ένα μεγάλο βαρέλι και οι περαστικοί πετούν μέσα νομίσματα κάνοντας ευχές. Με το άκουσμα της Πρώτης Ανάστασης, κάποιος τρέχει να βουτήξει μέσα ή, όπως λέει το έθιμο, οι περίοικοι «πετούν μέσα κάποιον ανυποψίαστο που θα μαζέψει τα νομίσματα».

Οι νοικοκυρές με την Πρώτη Ανάσταση θα ρίξουν από τα παράθυρα τους «μπότηδες» (πήλινα κανάτια) γεμάτους με νερό Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr
Οι νοικοκυρές με την Πρώτη Ανάσταση θα ρίξουν από τα παράθυρα τους «μπότηδες» (πήλινα κανάτια) γεμάτους με νερό
Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr

Τη Μεγάλη Παρασκευή οι Επιτάφιοι της Κέρκυρας ξεκινούν από το μεσημέρι και με τη σειρά υμνούν το Θείο Δράμα. Στόχος είναι να μη συμπίπτουν οι περιφορές. Ολοι οι Επιτάφιοι συνοδεύονται από τις φιλαρμονικές της Κέρκυρας που παιανίζουν σε πένθιμους ρυθμούς.

Την Κυριακή του Πάσχα η παράδοση θέλει τους Κερκυραίους να τρώνε τα «τσιλίχουρδα» (το αρνί το έτρωγαν τη Δευτέρα μετά την Ανάσταση). Τα τσιλίχουρδα θυμίζουν λίγο τη μαγειρίτσα: παρασκευάζονται με αρνίσια ή κατσικίσια εντόσθια και μπόλικο φρέσκο κρεμμυδάκι, σκόρδο και άνηθο. Το συγκεκριμένο έθιμο δυστυχώς έχει πλέον σχεδόν εκλείψει.

Οι «Ταμένοι» ξεκίνησαν ως ένα αστείο μεταξύ μελών μιας παρέας. Στόχος ήταν να φτάσει κάποιος πρώτος στην πλατεία την Κυριακή του Πάσχα για να παρακολουθήσει τις Ακολουθίες της Αναστάσεως. Παρέες, λοιπόν, μαζεύονται στη μέση του Λιστόν και παρακολουθούν όλες τις περιφορές.

Μετά την τελευταία περιφορά της εικόνας της Αναστάσεως οι Φιλαρμονικές που συμμετέχουν μαζεύονται στην Κοφινέτα και παρελαύνουν στο Λιστόν με εύθυμα εμβατήρια, για να κλείσουν με αυτό τον τρόπο τον εορτασμό του Πάσχα.


Λεωνίδιο: Φωτιές στους ουρανούς

Η ναυτική πολιτεία του Λεωνιδίου ισορροπεί με μαεστρία ανάμεσα σε βουνό και θάλασσα. Oπου και να βρεθείς, το γαλάζιο του πελάγους ποζάρει θεαματικά στο κάδρο του ορίζοντα, ταυτόχρονα όμως νιώθεις και το βάρος τον βουνών που αγκαλιάζουν από παντού τον τόπο

Εδώ στην πρωτεύουσα της Τσακωνιάς που φωλιάζει στις δασωμένες υπώρειες του Πάρνωνα και αφουγκράζεται τον αχό του Μυρτώου πελάγους, συναντάμε ένα ιδιαίτερο έθιμο που εμφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα (πιθανόν να το είδαν οι Λεωνιδιώτες ναυτικοί σε κάποιο λιμάνι της Ασίας).

Ανεβείτε έως το ιστορικό μοναστήρι της Ελώνας (19ος αι) Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr
Ανεβείτε έως το ιστορικό μοναστήρι της Ελώνας (19ος αι)
Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr

Το Μεγάλο Σάββατο όταν ο παπάς ξεκινά να ψέλνει το Χριστός Ανέστη, αρχινά ένας μικρός «πόλεμος» με βαρελότα και βεγγαλικά που συνεχίζεται για αρκετές ώρες αμείωτος σε όλες τις γειτονιές. Ομως αυτό που κάνει το Λεωνίδιο ξεχωριστό είναι το έθιμο των Αερόστατων. Με την αναγγελία της Ανάστασης αρχίζουν να απελευθερώνονται στον αέρα από τις πέντε ενορίες της κωμόπολης δεκάδες μικρά αυτοσχέδια, χάρτινα αερόστατα (σχεδόν εκατό από κάθε ενορία) δημιουργώντας ένα φαντασμαγορικό θέαμα στον νυχτερινό ουρανό.

Ολη τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας, Λεωνιδιώτες όλων των ηλικιών κατασκευάζουν με καλάμι και χαρτί τα μικρά αυτά πανέμορφα χειροτεχνήματα που το ύψος τους δεν ξεπερνά τα δύο μέτρα. Κάθε ενορία έχει τα δικά της μυστικά για να είναι το αερόστατο γερό: το χαρτί πρέπει να είναι πολύ λεπτό για να είναι ελαφρύ και τα καλάμια κατάλληλα διαλεγμένα και λεπτοδουλεμένα ώστε να ισορροπούν την κατασκευή. Αλλιώς το αερόστατο πέφτει και καίγεται.

Εκείνα που έχουν την καλύτερη κατασκευή και συνεπώς πετάνε ψηλότερα από τα υπόλοιπα, αποδεικνύουν το μεράκι και τη γνώση του κατασκευαστή που εισπράττει και τα ανάλογα συγχαρητήρια. Τα καλοκατασκευασμένα αερόστατα φθάνουν πολύ ψηλά σε υψόμετρο που αγγίζει τα χίλια μέτρα.

Το λιμανάκι της Πλάκας είναι το επίνειο του Λεωνιδίου Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr
Το λιμανάκι της Πλάκας είναι το επίνειο του Λεωνιδίου
Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr

Το ίδιο έθιμο επαναλαμβάνεται σε μικρότερη κλίμακα στη Λειτουργία της Αγάπης την Κυριακή του Πάσχα, όπου ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανάγνωση του Ευαγγελίου που γίνεται και στην τσακώνικη διάλεκτο. Οπως συμβαίνει τούτες τις μέρες σε όλη την ελληνική ύπαιθρο, έτσι δεν λείπει κι εδώ το υπαίθριο γλέντι που στήνεται στο δημαρχείο, αλλά και στις αυλές των σπιτιών, με υπαίθριο σούβλισμα αρνιών και παραδοσιακούς χορούς όπου συμμετέχουν όλοι.

Το χαρτί πρέπει να είναι λεπτό και τα καλάμια λεπτοδουλεμένα ώστε να ισορροπούν το αερόστατο Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr
Το χαρτί πρέπει να είναι λεπτό και τα καλάμια λεπτοδουλεμένα ώστε να ισορροπούν το αερόστατο
Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr

Μια σύντομη βόλτα στα πλακόστρωτα καλντερίμια του εαρινού Λεωνιδίου θα σας μείνει αξέχαστη. Τα πέτρινα αρχοντόσπιτα των ναυτικών, οι ανθισμένες αυλές και οι λευκοί μαντρότοιχοι με τις σκούρες ξύλινες αυλόπορτες δημιουργούν ιδιαίτερες χρωματικές αντιθέσεις και συμπληρώνουν τον πολύχρωμο καμβά του φυσικού περιβάλλοντος. Μερικά από τα παλαιότερα κτίρια του Λεωνιδίου είναι οι πύργοι Τσικαλιώτη, Χατζηρούδη και τα αρχοντικά Πολύτιμου και Κατσικογιάννη.

Συνολικά υπάρχουν περίπου 120 αρχοντικά με νεοκλασικές επιρροές, χτισμένα τον 19ο αι. από Μωραΐτες, αλλά και Ιταλούς μαστόρους. Μια κοντινή ευχάριστη βόλτα (5 χλμ.) οδηγεί στο μοναστήρι του Αγ. Νικολάου Σίντζα (14ος αι.), κρυμμένο σε κοίλωμα κάθετου βράχου. Λόγω θέσης, το Λεωνίδιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εφαλτήριο για θαυμάσιες εκδρομές με το αυτοκίνητο, τόσο προς τα παράλια χωριά του Μυρτώου πελάγους όπως είναι το υπήνεμο ψαροχώρι της Πλάκας όσο και προς τα κοντινά Πούλιθρα και τον όρμο της Σαμπατικής. Βέβαια οι λάτρεις του βουνού θα εξερευνήσουν απίθανες δασικές τοποθεσίες στον δασωμένο Πάρνωνα που ξεδιπλώνει την πανέμορφη φύση του λίγο ψηλότερα από τις γειτονιές του Λεωνιδίου και θα ξεκουραστούν σε πανέμορφα ελατοσκέπαστα χωριά.


Σύρος: Ζηλευτή συνύπαρξη

Πάνω σε τούτο το όμορφο νησί στην καρδιά των Κυκλάδων, η συνύπαρξη δύο διαφορετικών κόσμων αφήνει το δικό της αποτύπωμα στον τόπο, ένα αποτύπωμα που συνδυάζει την περίτεχνη αρχοντιά με τη νησιώτικη απλότητα και αντέχει στον χρόνο. Ερμούπολη, Ανω Σύρα, δύο ξεχωριστές πολιτείες που η ιστορία έσμιξε στο ίδιο νησί.

Η Σύρος είναι από τα ελάχιστα μέρη του κόσμου όπου καθολικοί και ορθόδοξοι εορτάζουν μαζί τη Μεγάλη Εβδομάδα και την ανάσταση του Θεανθρώπου. Ακόμη και όταν το Καθολικό Πάσχα γιορτάζεται σε διαφορετική ημερομηνία από το Ορθόδοξο, ειδική άδεια του Βατικανού επιτρέπει στους Ελληνες Καθολικούς να γιορτάζουν μαζί με τοσυς Ορθόδοξους. Αλλωστε στη Σύρο και κυρίως στην Ανω Σύρα ζει η πολυπληθέστερη κοινότητα καθολικών χριστιανών στη χώρα.

Στο ψηλότερο σημείο της Ανω Σύρας δεσπόζει ο Σαν Τζώρτζης, η μητρόπολη των Καθολικών Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr
Στο ψηλότερο σημείο της Ανω Σύρας δεσπόζει ο Σαν Τζώρτζης, η μητρόπολη των Καθολικών
Φωτογραφία: Θοδωρής Αθανασιάδης / www.viewsofgreece.gr

Ολη η Μεγάλη Εβδομάδα κυλά με ετοιμασίες. Γίνεται το ασβέστωμα των καλντεριμιών και οι μυρωδιές από το ψήσιμο των παραδοσιακών γλυκισμάτων πλημμυρίζουν τον αέρα. Τη Μεγάλη Τρίτη ιδιαίτερη είναι η λειτουργία στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου, στην πιο αρχοντική συνοικία της Ερμούπολης, τα Βαπόρια. Αν ρωτήσεις τους ντόπιους θα σου πουν για τη μεγαλοπρέπεια της χορωδίας όταν ψάλλει το τροπάριο της Κασσιανής.

Τη Μεγάλη Παρασκευή οι δύο πολιτείες είναι σε αναβρασμό. Κάθε εκκλησία θα περιφέρει τον δικό της Επιτάφιο στους δρόμους της ενορίας της. Στην Ερμούπολη, από τον ναό της Ευαγγελίστριας ξεκινά ο Επιτάφιος των καθολικών και από τις ενορίες του Αγίου Νικολάου και Κοιμήσεως της Θεοτόκου οι Επιτάφιοι των ορθόδοξων. Ακολουθούν εκατοντάδες πιστοί με κεριά στα χέρια και κοντάρια όπου κρέμονται ο χιτώνας, τα ζάρια και το σφουγγάρι που συμβολίζουν τα Πάθη του Χριστού.

Μετά την περιφορά οι Επιτάφιοι καθολικών και ορθόδοξων συναντώνται στην κεντρική πλατεία Μιαούλη της Ερμούπολης, όπου πραγματοποιείται δέηση και ψάλλοντα τροπάρια από τη χορωδία του Αγίου Νικολάου.

Ιδιαίτερη είναι η λειτουργία στην εκκλησία του Αγ. Νικολάου Φωτογραφία: Σ. Μαμιδης
Ιδιαίτερη είναι η λειτουργία στην εκκλησία του Αγ. Νικολάου
Φωτογραφία: Σ. Μαμιδης

Ο Επιτάφιος των καθολικών στην Ανω Σύρο ξεκινάει από τον ναό Σαν Τζώρτζη, που είναι ο μητροπολιτικός ναός του νησιού. Μετά το «Χριστός Ανέστη» οι πιστοί ακολουθούν την περιφορά του αγάλματος του Χριστού, στολισμένου με λουλούδια.

Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου στην ορθόδοξη εκκλησία της Αναστάσεως στον λόφο Βροντάδο πραγματοποιείται η πρώτη Ανάσταση των ορθοδόξων με τη συνοδεία ηχηρών χτυπημάτων στα στασίδια, ενώ το βράδυ μετά τη λειτουργία της Ανάστασης οι καθολικοί κάνουν την περιφορά του αγάλματος του Ιησού, τοποθετημένου σε χρυσό ανοικτό κουβούκλιο καλυμμένο με βιολέτες, λεμονανθούς και πασχαλιές. Ακολουθούν τα λάβαρα των διαφόρων αδελφοτήτων, ενώ ο ουρανός φωτίζεται από τα αμέτρητα βεγγαλικά.

ethnos.gr/