Σε μουσειακό χώρο μετατρέπεται ο πρόσφατα αναστηλωμένος ναός της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών και το παρεκκλήσι των Αγίων Δέκα, που είναι προσαρτημένο σε αυτόν. Με τον όρο ότι δεν θα πάψουν να τελούνται εκεί περιστασιακά διάφορες ακολουθίες.

Ο ναός της Αγίας Αικατερίνης, στο εμπορικό κέντρο του Ηρακλείου, αποτελεί ένα από τα καλύτερα διατηρημένα δείγματα αστικής ναοδομίας της Βενετοκρατίας. Η σχέση του με τη Μονή του Σινά είναι βεβαιωμένη από την περίοδο της Βενετοκρατίας και εμφανής από την αρχιτεκτονική του.

Η αρχική φάση κατασκευής του πιθανόν να ανάγεται στον 12-13ο αι. και ταυτίζεται με το καθολικό της μονής των Σιναϊτών, η οποία παρέμεινε στη δικαιοδοσία του Σινά μέχρι την κατάληψη του Χάνδακα από τους Οθωμανούς (1669). Στη συνέχεια λειτούργησε ως τζαμί (Ζουλφικιάρ ή Αγία Κατερίνα Τζαμισί) και μετά την απελευθέρωση της Κρήτης ως σιταποθήκη. Το 1922 αγοράστηκε από το Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Μηνά, στην ιδιοκτησία του οποίου παραμένει. Λειτούργησε ως ενοριακός ναός και το 1968 αποφασίστηκε η μετατροπή του σε μουσείο.

Σπάνια κειμήλια

Τότε, με πρωτοβουλία ενός φωτισμένου ιεράρχη, του μακαριστού αρχιεπισκόπου Κρήτης Ευγενίου, άρχισε η συγκέντρωση κειμηλίων από ενορίες και μοναστήρια της Κρήτης, με σκοπό να καταρτισθεί μια συλλογή που θα τα διαφύλασσε και θα τα πρόβαλλε. Του έδιναν ό,τι πολυτιμότερο είχαν. Ετσι, η καλλιτεχνική ποιότητα των περισσότερων αντικειμένων είναι εξαιρετική. Η θεματολογία τους, βέβαια, είναι αυστηρά εκκλησιαστική γιατί ήθελαν τα αντικείμενα να αποτελέσουν αντιπροσωπευτικά δείγματα των εκκλησιαστικών τεχνών και της ορθόδοξης παράδοσης του νησιού στο πέρασμα των αιώνων.

Συγκεντρώθηκαν σπουδαία έργα τέχνης, μεταξύ των οποίων έξι εικόνες του Μιχαήλ Δαμασκηνού, εικόνες του Αγγέλου, καταπληκτικά άμφια, δισκοπότηρα, κώδικες, χειρόγραφα κ.ά. που αποτέλεσαν την «έκθεση ιερών εικόνων και κειμηλίων». Λειτούργησε στην Αγία Αικατερίνη από το 1968 μέχρι την έναρξη των αναστηλωτικών εργασιών του ναού, το 2007, από τη 13η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.

Δύο χρόνια μετά, η μελέτη επανέκθεσης των κειμηλίων ανατέθηκε από το Ιδρυμα της Αρχιεπισκοπής, κατόπιν διαγωνισμού, στον Νικόλαο Σησαμάκη και στο πολιτισμικό εργαστήριο ΑΕΝΑΟΝ. Απαρτίζεται από αρχιτέκτονες, μουσειολόγους, ντιζάινερ, ειδικούς στους φωτισμούς, συντηρητές, σχεδιαστές κ.ά. με φρέσκιες ιδέες και εμπειρία.

Είχαν να μελετήσουν έναν καταπληκτικό χώρο, που από την πρώτη στιγμή τούς γοήτευσε, όπως μας είπε ο κ. Σησαμάκης. Γι' αυτό φρόντισαν μαζί με τα 162 εκθέματα (από τα συνολικά 208 της συλλογής), να προβάλουν και λεπτομέρειες του ίδιου του κτηρίου, που «αποτελεί εξαίρετο δείγμα ορθόδοξης ναοδομίας της Κρητικής Αναγέννησης».

Φιλόδοξο σχέδιο

Σύμφωνα με τη μουσειολογική και μουσειογραφική μελέτη, που εγκρίθηκε πρόσφατα από το Συμβούλιο Μουσείων του ΥΠΠΟΤ, η έκθεση «δεν θα είναι ποτέ ίδια. Συνεχώς θα μεταλλάσσεται και θα είναι πάντα ένας χώρος ζωντανός». Αυτό θα επιτευχθεί με τα infopoint που θα στηθούν σε διάφορα σημεία.

Ο επισκέπτης διαβάζοντας την ιστορία του κτηρίου και πατώντας ένα κουμπί θα ενεργοποιεί ένα λέιζερ, που θα δείχνει σε 5 δεύτερα το σημείο του κτηρίου που πρέπει να προσέξει. Με σποτ led θα φωτίζονται και τα αντικείμενα που αναφέρονται στα κείμενα.

Η συμμετοχή των επισκεπτών θα δίνει κίνηση και ζωντάνια στο μουσειακό χώρο, καθώς θα φωτίζεται ξαφνικά ένας θόλος, ένα εσωράχιο τόξου, μια πόρτα, ένα παράθυρο, μια εικόνα, ένα δισκοπότηρο κ.ο.κ. Τα αντικείμενα θα στηθούν με τρόπο που να μην κρύβουν διάφορα μέρη του μνημείου που αξίζει να δει κανείς, όπως π.χ. το εσωτερικό του Ιερού των Αγίων Δέκα. Θα χρησιμοποιηθούν επίσης διάφανα πλαίσια, που θα επιτρέπουν την προβολή ακόμη και λαξευμένων λίθων της τοιχοποιίας του κτηρίου. Οι επισκέπτες θα προτρέπονται να ακολουθήσουν τρεις πολιτιστικές διαδρομές και προς τους γειτονικούς ναούς: το «μικρό» και «μεγάλο» Αγιο Μηνά και τον Αγιο Ματθαίο, αντιπροσωπευτικά δείγματα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής από το 17ο ώς τον 20ό αιώνα.

Ο χώρος της Αγίας Αικατερίνης (376 τ.μ.) για την έκθεση θα χωριστεί σε τρεις αίθουσες. Τα κειμήλια θα εκτεθούν σε επτά ενότητες (Κρητική Σχολή ζωγραφικής, μεταλλοτεχνία, γράμματα, νομίσματα, εκκλησιαστική χρυσοκεντητική, γλυπτική, ο ναός και η ναοσκευή του) και πολλές υποενότητες. Ο επισκέπτης θα μαθαίνει μεταξύ άλλων ότι στην Κρήτη σώζονται περίπου δύο χιλιάδες τοιχογραφημένοι ναοί, οι περισσότεροι του 13ου-15ου αιώνα. Επίσης θα μπορεί να θαυμάσει, εκτός από τις έξι εικόνες του Μιχαήλ Δαμασκηνού της συλλογής, το σύνολο του ζωγραφικού έργου του σε δύο οθόνες.

Εχει προβλεφθεί ειδικός χώρος για διαδραστικά και μουσειοπαιδαγωγικά προγράμματα, για περιοδικές εκθέσεις και ένα ιδιόρρυθμο πωλητήριο. Οι επισκέπτες θα μπορούν να παραγγέλνουν σε 25 επιλεγμένους ντόπιους αγιογράφους ένα πιστό αντίγραφο της εικόνας του Χριστού του Εμμ. Τζάνε (φυλάσσεται στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης).

Ολα αυτά θα υλοποιηθούν εάν βρεθεί η απαιτούμενη χρηματοδότηση. Την προσπάθεια αγκάλιασαν πάντως αρκετοί ντόπιοι φορείς και μεμονωμένα πρόσωπα. Ανάμεσά τους και η 13η ΕΒΑ.

(Της Ν.Κοντράρου Ρασσιά - Ελευθεροτυπία)