Φως σε γνωστές και άγνωστες πτυχές της εβραϊκής κοινότητας στην Κρήτη από την επιστημονική ημερίδα που διοργάνωσε το Ιστορικό Αρχείο Κρήτης

Τα τελευταία χρόνια η μελέτη και η έρευνα για την παρουσία των Εβραίων στην Ελλάδα, επικεντρώνεται πρωτίστως στην Θεσσαλονίκη η οποία αποτελούσε εξέχον εβραϊκό κέντρο της Oθωμανικής Αυτοκρατορίας και του ελληνικού κράτους. Η έρευνα για τις μικρότερες πληθυσμιακά εβραϊκές κοινότητες αναπτύσσεται με βραδύτερο ρυθμό. 

Στο πλαίσιο αυτό, η ιστορία των εβραίων της Κρήτης, μιας από τις λιγότερο μελετημένες περιπτώσεις μικρής κοινότητας, έχει προσελκύσει ως ένα βαθμό το ακαδημαϊκό ενδιαφέρον, οι γνώσεις μας όμως παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αποσπασματικές. Επιθυμώντας να συμβάλουν στην περαιτέρω διερεύνηση της ιστορίας των εβραίων της Κρήτης και των κοινοτήτων τους, τα ΓΑΚ - Ιστορικό Αρχείο Κρήτης διοργάνωσαν επιστημονική συνάντηση στα Χανιά με θεματικό επίκεντρο την εβραϊκή παρουσία στην Κρήτη. 

Η συνάντηση εστίασε χρονικά στην περίοδο από τις αρχές του 19ου αιώνα ως και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, και επιχειρεί να θέσει μια σειρά ερωτημάτων που αφορούν την πολιτική, κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική ιστορία του 19ου και 20ού αιώνα.


Η ημερίδα με συνδιοργανωτές την ΚΕΠΠΕΔΗΧ-ΚΑΜ και τον Δήμο Χανίων, την Περιφερειακή Ενότητα Χανίων και τους Φίλους του Ιστορικού Αρχείου Κρήτης ξεκίνησε στις 15:30 της Κυριακής και ολοκληρώθηκε στις 21:00 το βράδυ στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου (Κ.Α.Μ.), στο παλιό λιμάνι των Χανίων.

Οι εργασίες ξεκίνησαν με σύντομους χαιρετισμούς – μεταξύ άλλων – και του Εντεταλμένου Συμβούλου Τουρισμού της Περιφέρειας Κρήτης Κυριάκου Κώτσογλου και του Αντιδημάρχου Πολιτισμού του Δήμου Χανίων Ιωάννη Γιαννακάκη.


Οι ανακοινώσεις - παρουσιάσεις

Οι κυρίες Δάφνη Λάππα (μεταδιδακτορική ερευνήτρια, Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας) και Κατερίνα Αναγνωστάκη (υποψήφια διδάκτορας Ιστορίας Πανεπιστημίου Κρήτης) παρουσίασαν την εναρκτήρια ομιλία με θέμα «Ανασυγκροτώντας μια απουσία: οι Εβραίοι στα Χανιά της Κρήτης (19ος-20ός αι.)».

Επικεντρώνοντας στην περίοδο μετά τα μέσα του 19ου αιώνα και μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, η παρουσίαση επισκόπησε την ταραγμένη ιστορία των Χανίων και εντόπισε μέσα σε αυτή την εβραϊκή παρουσία και τα χαρακτηριστικά της.

Σταύρος Σφακιωτάκης,(εκπαιδευτικός - κάτοχος Μ.Δ.Ε. στην Τουρκολογία, Πανεπιστήμιο Κρήτης) με θέμα «Οι εις την πόλιν της Κυδωνίας διαμένοντες Ισραηλίται Πελοποννήσιοι…». Ζητήματα υπηκοότητας των Εβραίων της Κρήτης κατά το 19ο αιώνα.»

Παρουσίασε σειρά εγγράφων των ετών 1833-1834 που εντοπίστηκαν στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης και αφορούν κυρίως στην αλληλογραφία ανάμεσα στην Αιγυπτιακή διοίκηση της Κρήτης και στο ελληνικό προξενείο Χανίων. Στα έγγραφα καταγράφεται η παρουσία αριθμού εβραίων στα Χανιά οι οποίοι δεν είναι μόνιμοι κάτοικοι αλλά κατάγονται κυρίως από την Πελοπόννησο και βρέθηκαν στα Χανιά ως «φυγάδες-πρόσφυγες» μετά την Ελληνική επανάσταση. Με αφορμή τα έγγραφα αυτά ο κ.Σφακιωτάκης αναφέρθηκε στο ζήτημα του νομικού καθεστώτος των εβραίων κατά τον 19ο αιώνα.

Πέτρος Καστρινάκης, (υποψήφιος διδάκτορας Οθωμανικής Ιστορίας Πανεπιστημίου Κρήτης και Ι.Μ.Σ./Ι.Τ.Ε.): «Η σχέση της εβραϊκής κοινότητας των Χανίων με την κεντρική οθωμανική διοίκηση και τις τοπικές αρχές στην Κρήτη στα τέλη του 19ου αιώνα.» 

Μέσα από την παρουσίαση δύο οθωμανικών κρατικών εγγράφων (αίτηση του αρχιραβίνου των Χανίων για αποκατάσταση του εβραικού νεκροταφείου και παράπονα επίσης του αρχιραβίνου για αρνητικά δημοσιεύματα σε τοπική εφημερίδα) σκιαγραφεί την σχέση της εβραϊκής κοινότητας τόσο με τις τοπικές αρχές, όσο και με την κεντρική διοίκηση στην Κωνσταντινούπολη κατά τον 19ο αιώνα.

Στέλλα Αλιγιζάκη (φιλόλογος-ιστορικός): H «ισραηλιτική κοινότητα» Χανίων κατά την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας (1898-1913)

Παρουσίαση της δημογραφικής εξέλιξη της εβραϊκής κοινότητας και της παρουσία της στην κοινωνική ζωή της πόλης των Χανίων κατά την μεταβατική περίοδο προς την ένωση με την Ελλάδα. Ανάδειξη της στάσης μουσουλμάνων και χριστιανών απέναντι στους εβραίους συντοπίτες τους. 

Αντώνης Νάσης (υποψήφιος διδάκτορας Οθωμανικής Ιστορίας CETOBaC/EHESS και Πανεπιστημίου Κρήτης): «Κινητικότητα και ταυτότητα στην εβραϊκή κοινότητα της Κρήτης στο τέλος του 19ου αιώνα: η περίπτωση της οικογένεια Φράνκο»

Τα μέλη της οικογένειας Φράνκο που ζουν στην οθωμανική Κρήτη και κυρίως στα Χανιά στα τέλη του 19ου αιώνα, βρίσκονται σε ποικίλα πόστα της τοπικής διοίκησης και των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Μέσω αυτής της οικογένειας αναδυκνείεται η αλληλοεπίδραση της εβραϊκής κοινότητας με τις χριστιανική και μουσουλμανική κοινότητες σε μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από συγκρούσεις που θα καταλήξουν στην μετάβαση από την οθωμανική διοίκηση σε εκείνη της αυτονομίας και τελικά στην ένταξη της Κρήτης στο ελληνικό κράτος.

Μανώλης Μανούσακας (ιστοριοδίφης – συλλέκτης): Μια γειτονιά που άλλαξε ταυτότητα: Μικρή φωτογραφική αναδρομή στην Οβριακή των Χανίων.

Θρασύβουλος Ορ. Παπαστρατής (δικηγόρος - ιστορικός ερευνητής): «Κρητικός αντισημιτισμός: Μια προσέγγιση»

Αναφορά στον «μύθο» των αγαστών σχέσεων μεταξύ χριστιανών και εβραίων με παρουσίαση του Οργανικού Νόμου του 1869 και της θνησιγενούς απόπειρας εκπροσώπησης των Εβραίων του νησιού στην Γενική Συνέλευση καθώς και με εξέταση της στάσης του χριστιανικού πληθυσμού της Κρήτης κατά την περίοδο του διωγμού και της σύλληψης των Κρητών Εβραίων το 1944. Επίσης αναφορά στην στάση των αρχών και των κατοίκων στην προσπάθεια επαναλειτουργίας της συναγωγής των Χανίων.

Παναγιώτης Λάμπρου (εκπαιδευτικός - κάτοχος Μ.Δ.Ε. στη Σύγχρονη Ελληνική και Ευρωπαϊκή Ιστορία, Πανεπιστήμιο Κρήτης): «Πτυχές του αντισημιτισμού στο Ηράκλειο στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα»

Στην ανακοίνωση επιχειρείται η ανίχνευση πτυχών του αντισημιτικού λόγου τόσο κατ ατην μεσοπολεμική όσο και κατά την κατοχική περίοδο. Οι λιγοστές δεκάδες μόνιμοι κάτοικοι εβραϊκής καταγωγής και ο ισχνός ρόλους τους στην εν γένει ζωή της πόλης δεν απέτρεψαν την εκδήλωση του αντισημιτισμού, τουλάχιστον σε ρητορικό επίπεδο. Βασική πηγή της ομιλίας ήταν ο τοπικός Τύπος καθώς θεωρείται πως αντανακλά τις τάσεις της κοινής γνώμης ιδίως σε κρίσιμες περιόδους.

Γιάννης Σκαλιδάκης (διδάσκων Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης Πανεπιστημίου Κρήτης): «Ο αντισημιτισμός στον λόγο και την πρακτική των τοπικών αρχών στην κατεχόμενη Κρήτη»

Στην κατεχόμενη Κρήτη ο αντισημιτικός λόγος και πρακτική αναδύθηκαν ως συνδετικό στοιχεία μεταξύ της γερμανικής στρατιωτικής διοίκησης και των τοπικών αρχών. Από την αρχή της γερμανικής κατοχής υπήρξε στοχοποίηση της εβραϊκής κοινότητας με εναντίον της μέτρα από τις γερμανικές στρατιωτικές αρχές κάτι που λειτούργησε ως καταλύτης για την ανάπτυξη αντισημιτικής προπαγάνδας στον Τύπο από τμήμα του τοπικού πολιτικού προσωπικού και κάποια κρατικά στελέχη.

Βασιλική Γιακουμάκη (επίκουρη καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας): «Εβραϊκότητα και ελληνική δημόσια σφαίρα».

Η παρουσίαση αυτή αφορά σε «οικειότητες», πολιτικές, θεσμικές, πολιτισμικές και θίγει το θέμα της αυξανόμενης ορατότητας της εβραικότητας στην δημόσια σφαίρα, το οποίο παρουσιάζεται μέσα από την διαδρομή του στον ελληνικό χώρο τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Χρησιμοποιούνται τα Χανιά ως ιδανική περίπτωση μελέτης μέσα από την οποία διακρίνεται η γενεαλογία της ορατότητας αυτής.

Επιστημονική επιτροπή ημερίδας

Κατερίνα Αναγνωστάκη, υποψήφια διδάκτορας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης,
Αντώνης Αναστασόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής Οθωμανικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης,
Μαρίνα Αρετάκη, πρώην προϊσταμένη ΓΑΚ-Ιστορικoύ Αρχείου Κρήτης, δρ. νεοελληνικής φιλολογίας,
Βασιλική Γιακουμάκη, επίκουρη καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας,
Γιάννης Κοκκινάκης, επίκουρος καθηγητής Νεότερης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης,
Δάφνη Λάππα, μεταδιδακτορική ερευνήτρια, Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας.